Баш?ортостан – т?п хал?ы – баш?орт исеме мен?н атал?ан, Урал тау?арыны? к?нья? ?л?ш?нд? урынлаш?ан ил. Баш?орт ??бил?л?ре тура?ында т??ге тап?ыр Геродот (бе??е? эра?а тиклем V быуат) ???р??ренд? телг? алына. Саллам-Тарджеман (IX быуат) ??м ?бн-Ф а?лан (Х) ???р??ренд? м??им м??л?м?тт?р бар; ?л-Б?лхи (Х быуат) баш?орттар тура?ында ике т?рк?мг? б?ленг?н халы? тип я?а, улар?ы? бере?е – К?нья? Уралда, икенсе?е Дунай эрг??енд?, Византия сигенд? й?ш?г?н.
Баш?орттар?а д??л?тселекте? барлы??а киле?е IХ-ХIII быуат башына тура кил?. Х быуаттан баш?орттар ара?ында ?слам тарала, ХIV быуатта ул т?п динг? ?йл?н?. 1219-1220 йылдар?а Баш?ортостан ер??ре Сы??ы?хан империя?ы составына ин?.
ХVI быуатты? икенсе ярты?ынан ХIХ быуат башына тиклем баш?орттар к?нья?-к?нбайышта Волганы? ?ул ярынан к?нсы?ышта Тубыл йыл?а?ы ?рен? тиклем, т?нья?та, Волганы? ?ул яр буйын индереп, Сылва йыл?а?ынан к?нья?та Яйы? йыл?а?ыны? урта а?ымына тиклем й?йр?п ят?ан ??й?т ?ур территорияны бил?г?н.
ХVI быуат урта?ында баш?орттар ?? ирке мен?н Р?с?й д??л?тен? ?ушыла. Бы?а тиклем улар Ну?ай ур?а?ы, ?азан ??м Себер, ?л?шл?т? ?стрхан ханлы?тары составында була. Край?ы? Р?с?й составына ?ушылыу процесы бер нис? ти?т? йыл?а ?у?ыла ??м х??ерге Баш?ортостан территория?ынан к?пк? ?урыра? ?лк?г? ?а?ыла. ?ван Грозный?ы? баш?орт ??бил?л?рен? бирг?н жалованный грамоталары батша х?к?м?те мен?н килеше? м?н?с?б?тт?рене? ниге?е була. Был документтар ????ре ?лег? табылмау?а ?арама?тан, ихтимал, ?а?ланма?андыр инде, улар баш?орттар?ы? ш?ж?р?л?ренд? телг? алына, о?а? йылдар буйына ике я? та у?а таяна.
Был килеше???р артабан милли-территориаль м?сь?л?л?р?е х?л итк?нд? т???лг?н баш?а договор?ар?а ниге? булып тора. ??? бында баш?орт м?рк?з шура?ы тарафынан 1917 йылды? ноябренд? Баш?ортостан автономия?ын и?лан ите? тура?ында бара. Ырымбур, ?ф?, ?амар ??м Пермь губерналарында?ы баш?орттар территория?ын Р?с?й республика?ыны? автономиялы ?л?ш? тип и?лан итк?н был ?арар 1917 йылды? ноябренд? ?с?нс? Б?т?н баш?орттар ?оролтайы тарафынан ра?лана. Шулай у? договор башлан?ысында – ???к Совет власы мен?н Баш?орт Х?к?м?те ара?ында Баш?орт Совет Автономия?ы тура?ында Килеше? ниге?енд?? 1919 йылды? мартында Р?с?й?? беренсе милли автономия – Баш?орт Автономиялы Совет Республика?ы т???л?. Республика Б?л?к?й Баш?ортостан тип аталып, х??ерге территорияны? к?нья?, к?нья?-к?нсы?ыш ?л?шт?рен ?? эсен? индер?. 1922 йылда ?ф?, Б?р?, Б?л?б?й ?й????ре, шулай у? б?т?р?лг?н ?ф? губерна?ы Златоуст ?й??ене? башлыса баш?орт улустары уны? составына ин?.
Совет власы йылдарында республика т?рл? ?лк?л?р??? с?н???тт?, ауыл хужалы?ында, ф?нд?, м??арифта, м???ни?тт?? етди ????мт?л?рг? ?лг?шеп, бик у?ышлы ??еште.
Б?й?к Ватан ?у?ышы йылдарында Баш?ортостандан 700 ме?д?н ашыу кеше фронт?а кит?, улар?ы? ??р ?с?нс??? ??л?к була. Яу ?ыр?арында к?р??тк?н батырлы?тары ?с?н 200 ме?д?н ашыу яугир орден ??м ми?алдар мен?н наградлана, республиканы? 278 кеше?е Советтар Союзы Геройы исемен? лайы? була, 35 яугир – Дан орденыны? тулы кавалеры.
1300 тыл хе?м?тк?ре л? наградалар мен?н билд?л?н?. Баш?ортостан Е?е?г? тос и?тисади ?л?ш индер?. ?у?ыштан ?у??ы йылдар?а республика ю?ары ??еш динамизмы мен?н айырылып тора, илде? и? ??ешк?н индустриаль т?б?кт?ре и??бен? ин?. СССР тар?алыу Р?с?й Федерация?ына ла дезинтеграция мен?н янай. Бындай шарттар?а Баш?ортостанды? конструктив, уйланыл?ан позиция?ы Р?с?й Федератив д??л?тен ?а?лау ??м я?ыртыу?а ?ур роль уйнай.
Баш?ортостанды? х??ерге стратегия?ын 1990 йылдан т???? Ю?ары Совет р?йесе, ? 1993 йылды? 12 декабрен?н Баш?ортостан Республика?ы Президенты сифатында республиканы ет?кл?г?н Мортаза Р?химов билд?л?й. 1998 ??м 2003 йыл?ы президент ?айлау?ары ла был стратегия?а ышаныс ??м уны я?лау?арын ра?ланы. 2006 йылды? октябренд? Р?с?й Президенты Владимир Путин т??диме буйынса БР Д??л?т Йыйылышы-?оролтай Мортаза Р?химов?а Баш?ортостан Республика?ы Президенты в?к?л?тен й?км?тте.
Баш?ортостан Республика?ыны? Д??л?т суверенитеты тура?ында?ы декларацияны и?лан итк?нд?н ?у? (1990) Федераль Килеше?г? Баш?ортостан Республика?ынан ?ушымта мен?н ?ул ?уйыла (1992), Баш?ортостан Республика?ы Конституция?ы ?абул ител? (1993, уны? я?ы редакция?ы 2002 йылда ра?лана), Р?с?й Федерация?ы д??л?т власы органдары ара?ында в?к?л?тт?р?е ??-ара б?леше? тура?ында Килеше?г? ?ул ?уйыла (1994).
С?й?си д??л?т ?оролошо ??м и?тисади система ??г?рг?н шарттар?а Баш?ортостан ил ??м республиканы? т?п м?нф???тт?рен? ген? т?гел, халы? традицияларына ла яуап бирг?н ??аллы курс алып бар?ы. Былар бары?ы ла к??г? к?ренерлек ?а?аныштар килтер?е, бирешм?? тактика?ынан социаль-и?тисади ??еш стратегия?ына к?серг? яр?ам итте. ХХI быуатта республика ижтима?и-с?й?си тоторо?лоло?, ижади ынтылыш, традициялар ??м х??ерге заман бер??млеген к?р??т?.
|
|
Д?й?м м??л?м?т
?
Баш?ортостан 450
|